Κατηγορια: Γενικα
Νευροδιαφορετικότητα και αυτισμός: ένα φάσμα διαφορετικών τρόπων σκέψης, επικοινωνίας και σχέσης
Ο αυτισμός δεν αποτελεί μία ενιαία, ομοιογενή νοσολογική οντότητα. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιεί τον όρο Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), προκειμένου να περιγραψεί ένα ευρύ φάσμα νευροαναπτυξιακών διαφοροποιήσεων, που διαφέρουν σημαντικά ως προς τον τρόπο έκφρασης, τη λειτουργικότητα και τις ανάγκες υποστήριξης του κάθε ατόμου.
Ο όρος φάσμα αναφέρεται ακριβώς σε αυτή τη μεγάλη ποικιλομορφία. Στο ένα άκρο του φάσματος βρίσκονται άτομα με πολύ υψηλές ανάγκες υποστήριξης, τα οποία ενδέχεται να παρουσιάζουν σοβαρές δυσκολίες στη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία, περιορισμένη κοινωνική πρωτοβουλία και ανταπόκριση, καθώς και έντονη στερεοτυπία στη συμπεριφορά. Σε σημαντικό ποσοστό περιπτώσεων συνυπάρχει νοητική αναπηρία, με αποτέλεσμα εκτεταμένες δυσκολίες στη γνωστική επεξεργασία, στη μάθηση και στην προσαρμοστική λειτουργικότητα. Οι αισθητηριακές υπερευαισθησίες ή η υποαντιδραστικότητα σε ερεθίσματα μπορεί να είναι έντονες και αποδιοργανωτικές. Η συστηματική και διαρκής υποστήριξη είναι αναγκαία και συχνά υψηλής έντασης, και αφορά πολλαπλούς τομείς της καθημερινής ζωής, συμπεριλαμβανομένης της αυτοεξυπηρέτησης, της επικοινωνίας, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής ένταξης.
Στο άλλο άκρο περιλαμβάνονται άτομα με ελάχιστες ή καθόλου ανάγκες υποστήριξης, συνήθως χωρίς συνοδό νοητική αναπηρία και με επαρκή ή υψηλή γνωστική ικανότητα. Παρά την τυπική γλωσσική ανάπτυξη και τη σχετική αυτονομία τους, εμφανίζουν δυσκολίες στην κοινωνική αμοιβαιότητα, στην κατανόηση των άτυπων κοινωνικών κανόνων, της πραγματολογίας του λόγου και της μη λεκτικής επικοινωνίας. Σε αυτήν την κατεύθυνση του φάσματος εντάσσεται και αυτό που παλαιότερα ονομαζόταν Σύνδρομο Asperger ή αυτισμός υψηλής λειτουργικότητας. Τα άτομα αυτά συνήθως δεν παρουσιάζουν νοητική υστέρηση και έχουν ανεπτυγμένο λόγο, ωστόσο δυσκολεύονται στην κατανόηση των άγραφων κοινωνικών κανόνων, των συναισθηματικών αποχρώσεων και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Συχνά βιώνουν έντονη εσωτερική πίεση, άγχος ή αίσθημα «διαφορετικότητας», ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα με υψηλές κοινωνικές απαιτήσεις.
Στην ενήλικη ζωή, ο αυτισμός υψηλής λειτουργικότητας μπορεί να παραμένει αδιάγνωστος για χρόνια. Πολλοί ενήλικες φτάνουν στη διάγνωση μέσα από επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στις σχέσεις, στον επαγγελματικό χώρο ή μέσα από χρόνιο άγχος και ψυχική εξάντληση, που σχετίζονται με τη συνεχή προσπάθεια κοινωνικής προσαρμογής και έκφρασης. Η κυριολεκτική σκέψη, η ανάγκη για σαφήνεια και η δυσκολία στην κατανόηση του συμβολικού λόγου μπορεί να δημιουργούν παρεξηγήσεις και συναισθηματική απόσταση Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει το άτομο να κατανοήσει τον τρόπο λειτουργίας του, να ενισχύσει την αυτοαποδοχή και να διαμορφώσει πιο λειτουργικούς τρόπους σύνδεσης με τους άλλους.
Συνολικά, η κατανόηση του αυτισμού ως φάσματος μας απομακρύνει από στερεότυπα και απλουστεύσεις. Δεν υπάρχει ένας «τρόπος να είσαι αυτιστικός». Υπάρχουν άνθρωποι με μοναδικούς τρόπους σκέψης, αντίληψης και σχέσης με τον κόσμο. Η σύγχρονη κατανόηση του αυτισμού απομακρύνεται από παθολογοκεντρικές προσεγγίσεις και στρέφεται προς τη νευροδιαφορετικότητα, αναγνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει ένας «σωστός» τρόπος σκέψης ή κοινωνικής λειτουργίας. Ο όρος νευροδιαφορετικότητα χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη φυσική ποικιλομορφία των ανθρώπινων εγκεφάλων και των τρόπων με τους οποίους τα άτομα σκέφτονται, αισθάνονται και επεξεργάζονται τον κόσμο. Δεν αποτελεί εναλλακτική διάγνωση ούτε νέα κλινική κατηγορία, αλλά ένα εννοιολογικό πλαίσιο που χωράει και γι᾽αυτό μας επιτρέπει να δούμε τις νευροαναπτυξιακές διαφορές όχι αποκλειστικά ως ελλείμματα, αλλά ως παραλλαγές της ανθρώπινης εμπειρίας, σε ένα λιγότερο στιγματιστικό πλαίσιο κατανόησης.
Από συστημική σκοπιά, ο αυτισμός δεν αφορά μόνο το άτομο, αλλά τη σχέση του με τα συστήματα στα οποία ανήκει. Οι σύντροφοι και οι γονείς συχνά βιώνουν κόπωση, ματαίωση ή μοναξιά, ιδιαίτερα όταν προσπαθούν διαρκώς να προσαρμοστούν ή να «μεταφράσουν» τις ανάγκες του άλλου, ποσω δε μάλλον όταν ερμηνεύει τη διαφορετικότητα ως έλλειμμα. Πολλές δυσκολίες δεν απορρέουν αποκλειστικά από τον τρόπο λειτουργίας του ατόμου, αλλά από την έλλειψη προσαρμογής των κοινωνικών, εκπαιδευτικών και εργασιακών πλαισίων. Όταν το σύστημα δεν «χωρά» τη διαφορετικότητα, το άτομο συχνά βιώνει άγχος, αποξένωση ή αίσθημα ανεπάρκειας και ψυχική εξουθένωση.
Στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο, η νευροδιαφορετικότητα δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι που χρειάζεται «διόρθωση». Η θεραπευτική σχέση προσφέρει έναν χώρο όπου ο διαφορετικός τρόπος λειτουργίας γίνεται νοητός, αποδεκτός και λειτουργικός. Η υποστήριξη δεν στοχεύει στην αλλαγή της προσωπικότητας του ατόμου στο φάσμα, αλλά στη δημιουργία ενός κοινού πλαισίου κατανόησης και σύνδεσης. Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής χώρος επεξεργασίας, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση, τη ρύθμιση των προσδοκιών και την ποιότητα των σχέσεων. Ο στόχος είναι η ενίσχυση της αυτογνωσίας, η ανάπτυξη στρατηγικών αυτορρύθμισης, η διαμόρφωση ρεαλιστικών προσδοκιών και η καλλιέργεια σχέσεων που βασίζονται στη σαφήνεια, τον σεβασμό και την αμοιβαία προσαρμογή. Πρόκειται για μια πρόσκληση να δούμε τη διαφορετικότητα όχι ως πρόβλημα προς επίλυση, αλλά ως στοιχείο που, όταν αναγνωρίζεται και υποστηρίζεται κατάλληλα, μπορεί να συνυπάρξει με την ψυχική ευημερία και την αίσθηση του ανήκειν.
